Сөзді құрайтын тілдік бірлік
.ғ.д., профессор Сәтенова С.К.Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, ҚазақстанТұрақты тілдік бірліктер мен шешендік өнер сабақтастығы Сөзге шеберлігі, шешендік өнері арқылы әрбір халықтың бітім–болмысы, дүниетанымы, ұстанымы танылады. Ауыз әдебиеті этнос өмірінің айнасы десек, оның әсем өрнектермен өрілген көркем сөз орамдары (фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер, теңеу сипатындағы сөз үлгілері т.б) халықтың тарихын, ой–өрісін, арман-мүддесін паш ететін құдіретті күш іспеттес.Шешендік өнері тарихына қысқаша тоқталып өтер болсақ, шешендік өнер туралы ілім риторика деп аталатыны белгілі. Риторика, яғни шешендік өнері адамның дүниетанымымен, рухани мәдениетімен, психологиясымен тығыз байланысты. Шешендік өнерінің қалыптасу кезеңіне байланысты “Об ораторском искусстве” кітабында мынадай сипаттама берілген:“Ақындық табиғаттың туа бітті сыйы болса, шешендік жүре бітті қасиет екені де ертеден ұғынықты болған. Антик дәуірінің кейбір шешендері даусын мәнерлеп, сөз сарасын салмақтап сөйлеуге теңіз жағалай жүріп жаттыққан екен. Ертедегі Афина, Рим шешендері қарумен емес, сөз құдіретімен ұлы империяларды “жаулап’ алған. Шешендік өнердің шам-шырағы атанған олар риторика арқылы ғылыми логиканың, этиканың, философияның алғашқы әліппесін қалдырды. Заманына қарай шешендік өнері бірде саясат пен биліктің қаруы болса, бірде өмір шындығынан алшақтап, сәндік пен салтанатқа, мадақ пен марапатқа қызмет еткен. Орта ғасырда дін мен шіркеудің билігіне орай қайта пайда болған гомилетика (дін мен шіркеуді уағыздайтын ілім) шешендік өнерді мүлдем ығыстырып тастады. ХV ғасырда гуманистік ағымның пайда болуы шешендік өнерді қайта жандандырды” (1,18).Ал осы мәселе жайында ойын ғалым Қ.Бейсенов былайша өрбітеді:«Қазақ топырағында қалыптасқан рухани кеңістікте, Әл-Фарабиден Абайға дейінгі аралықта бұл (шешендік өнер) туралы айтқан ой саңлақтары баршылық. Мысалы, Әбунасыр бабамыздың логиканы біртұтас ойкешті ғылымдық жүйеге түсіріп, оның танымдық тәсілдерін айқындап бергені белгілі. Шешендік өнерге байланысты айтылған Әл-Фарабилік ойларға қысқаша тоқталсақ, онда ол диалетиканың қарапайым пікір таластырушылық өнер емес, ақылды ұстартатын ой кешу тәсілі екендігін баса айтқан болатын. Диалетика осы қасиетімен шешендік өнердің арқауы бола алады. Әл-Фараби диалетика мен риториканың тамырластығын бағамдай отырып, сонымен қатар, олардың айырмашылықтарын да көрсете білген. Айталық, егерде диалетика тек шынайы білімге негізделген, қисынды дәлелдер аән-мағынасы мол мақал-мәтел, қанатты, нақыл сөз немесе “өткірдің жүзіндей, кестенің бізіндей” ұтымды сөз орамын есте сақтауға тырысқан. Зерттеу нысаны ретінде қарастырылып отырған тұрақты бірліктер де сол тілдік ортада қайталанып, бірте – бірте қалыптасып, өңделіп және дамып отырған.
Подпишись на наш канал в телеграм. Там мы даём ещё больше полезной информации для школьников!
